جشنواره جهانی فیلم فجر در چهار دهه گذشته، تنها یک رویداد سینمایی نبوده است؛ بلکه بهتدریج به یکی از نمادهای بلوغ فرهنگی و موفقیت انقلاب اسلامی در هدایت سازنده فضای هنری کشور تبدیل شده است. ترکیبی از امید، هویت ملی دینی، تجربهگرایی هنری، و ارتباطات بینالمللی، این جشنواره را در جایگاهی قرار داده که میتوان آن را «پلتفرم فرهنگیِ اثرگذار» نامید؛ بستری که نه فقط برای نمایش فیلم، بلکه برای بازآفرینی روایتهای اجتماعی ایران معاصر شکل گرفته است.
پس از انقلاب اسلامی، سیاستگذاری فرهنگی در حوزه سینما با چالشهای مهمی روبهرو بود: چگونه میتوان فضای هنری را آزادانه شکوفا کرد و در عین حال آن را در مسیر ارزشهای اخلاقی، انسانی و فرهنگی جامعه ایرانی قرار داد؟ جشنواره جهانی فیلم فجر یکی از پاسخهای عملی به این پرسش بود. جشنوارهای که طی سالها توانست مجموعهای از الگوهای موفق مدیریت فرهنگی را تثبیت کند؛ از تربیت نسل جدید فیلمسازان گرفته تا شکلدهی به فیلمهایی با مضامین عمیق انسانی، معنوی و اجتماعی.
بهویژه دهههای اخیر نشان داده که این جشنواره توانسته است با ایجاد فضای گفتوگوی فرهنگی، حضور فیلمسازان مستقل و جریانهای خلاق را تقویت کند. حضور هنرمندان مسلمان از آسیا، آفریقا و جهان عرب، که در جستوجوی زبانی مشترک برای بیان تجربههای خود هستند، یکی از ظرفیتهایی است که جشنواره جهانی فیلم فجر را متمایز کرده است. این رویداد توانسته است پلی میان سینمای معنویتمحور ایران و دیگر سینماهای ارزشگرا ایجاد کند؛ پلی که در سایه آن تعاملات فرهنگی تازهای شکل گرفته است.
نمیتوان به جشنواره فیلم فجر اشاره کرد و از آثار فاخر و جریانساز آن نگفت. دهها فیلم از دل همین جشنواره به حافظه تاریخی مردم و گفتمان هنری کشور پیوستهاند. از فیلمهایی که واقعیتهای تلخ و شیرین جامعه را روایت کردهاند تا آثاری که در میدان معنویت، مقاومت و اخلاق انسانی، نگاه تازهای را عرضه کردهاند. فیلمهایی چون «باشو، غریبهی کوچک»، «آژانس شیشهای»، «طعم گیلاس»، «بچههای آسمان»، «به وقت شام»، «شیار ۱۴۳» و «خورشید»، هر یک نمونهای از تحول و تنوع سینمای ایراناند؛ آثاری که بسیاری از آنها نخستین صدا و معرفی خود به جهان را از طریق همین جشنواره یافتند. این فیلمها تنها محصول استعداد فردی نیستند، بلکه نتیجه زیست فرهنگیای هستند که جشنواره فجر آن را پرورانده، تقویت و به جهان معرفی کرده است.
از سوی دیگر، جشنواره جهانی فیلم فجر در سالهای اخیر کوشیده است با نزدیک شدن به استانداردهای جهانی و افزودن بخشهای آموزشی، مانند کارگاههای بینالمللی، نشستهای نقد فیلم و بازارهای سینمایی، مسیر حرفهایسازی سینمای ایران را گسترش دهد. این تلاشها نشان میدهد که جشنواره، صرفا ویترینی برای نمایش آثار نیست، بلکه نوعی مدرسه بزرگ هنر سینما نیز هست؛ مدرسهای که پای جوانان را باز کرده و فرصت تجربهورزی و آشنایی با زبان جهانی سینما را فراهم آورده است.
با همه اینها، آنچه بیش از همه، جشنواره جهانی فیلم فجر را به نمادی از موفقیت انقلاب اسلامی تبدیل کرده، «جهتدهی فرهنگی» است؛ جهتدهی نه بهمعنای محدود کردن، بلکه بهمعنای پررنگ کردن آن لایههای اخلاقی، انسانی، دینی و عدالتمحور که روح انقلاب را ساختهاند. این جشنواره توانسته است نشان دهد که هنر و ارزش، نه تنها در تضاد نیستند، بلکه میتوانند در کنار هم، جهانی تازه و زیباییشناسانه خلق کنند. سینمای پس از انقلاب، با وجود تمام کاستیها، برآمده از همین تلاش بوده: تلاش برای رسیدن به تعادلی میان آزادی هنری، مسئولیت اجتماعی و هویت فرهنگی.
در نهایت، جشنواره جهانی فیلم فجر بهعنوان یکی از مهمترین رویدادهای فرهنگی کشور، اکنون به مرحلهای رسیده که میتوان آن را یک «سرمایه نرم» برای جمهوری اسلامی دانست؛ سرمایهای که چهره فرهنگی ایران را در جهان بازنمایی میکند و ظرفیت گفتوگو، انتقال پیام و گسترش فهم متقابل را افزایش میدهد. استمرار این مسیر، نیازمند نگاه علمی، هنری و اجتماعی همزمان است؛ نگاهی که بتواند بهجای شعارزدگی، بر واقعیتهای فرهنگی و تحولات اجتماعی تکیه کند و آیندهای خلاقانهتر و انسانیتر برای سینمای ایران رقم بزند.